Kapsam 1, 2 ve 3 nedir?
Bu sayfada
Her emisyon kaynağını doğru kuruluş bakışında Kapsam 1, 2 veya 3’e yerleştirir; çifte sayım ile ortak fiziksel emisyonu ayırırsınız.
Kısa cevap§
Kapsam 1, 2 ve 3; sera gazı emisyonlarını raporlayan kuruluşla ilişkisine göre sınıflar. Kapsam 1 kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardaki doğrudan emisyonları, Kapsam 2 satın alınan enerjinin üretiminden doğan dolaylı emisyonları, Kapsam 3 ise değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonları gösterir. “Kapsam” emisyonun önemi veya azaltım zorluğu değil, muhasebe sınırındaki yeridir.
Önce organizasyon sınırı§
Scope sınıflamasından önce hangi şirketlerin, ortaklıkların ve tesislerin envantere girdiği belirlenir. GHG Protocol; özkaynak payı veya kontrol yaklaşımları arasında tutarlı bir seçim yapılmasını ister. Aynı yaklaşımla operasyon sınırı kurulur ve kaynaklar kapsamlarına ayrılır. Bu nedenle bir şirketler grubunun konsolide envanteri ile tek tesisin ETS raporu aynı sonuç değildir.
Kapsam 1: doğrudan emisyonlar§
Kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklarda oluşur. Kazan ve fırınlarda yakıt yanması, şirkete ait araçlar, çimento veya kimya üretimindeki proses reaksiyonları ve soğutucu gaz kaçakları tipik örneklerdir. Satın alınan elektrik burada yer almaz; çünkü emisyon elektriğin üretildiği tesiste doğar. Biyojenik CO₂ gibi belirli kalemlerin ayrıca sunulmasına ilişkin yöntem kuralları korunur; “biyokütle sıfır emisyonludur” şeklinde genel bir varsayım yapılmaz.
Kapsam 2: satın alınan enerji§
Kuruluşun satın aldığı veya edindiği elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretiminden doğan dolaylı emisyonları kapsar. Scope 2 Guidance, uygulanabildiği piyasalarda iki sonucu birlikte görünür kılar:
- Location-based sonuç, tüketimin gerçekleştiği şebekenin ortalama emisyon özelliklerine dayanır.
- Market-based sonuç, uygun kalite ölçütlerini sağlayan sözleşmesel araçlar ve tedarik ilişkilerini temel alır.
İki yöntem farklı soruları cevaplar. Yenilenebilir elektrik sertifikası veya güç alım anlaşması market-based muhasebe sonucunu etkileyebilir; tesisin Kapsam 1 proses emisyonunu, tedarik zincirini veya bütün elektrik sistemindeki fiziksel etkiyi otomatik olarak sıfırlamaz. Kullanılan araç, faktör, artık karışım ve yöntem açıkça belirtilmelidir.
Kapsam 3: değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar§
Kapsam 3, kuruluşun faaliyetlerinin sonucu olan fakat sahip olmadığı veya kontrol etmediği kaynaklarda gerçekleşen diğer dolaylı emisyonlardır. GHG Protocol bunları satın alınan mal ve hizmetlerden sermaye mallarına, yakıt ve enerji bağlantılı faaliyetlerden taşımaya, iş seyahati ve çalışan ulaşımından satılan ürünlerin kullanımı ve kullanım sonuna kadar 15 kategori altında düzenler. Finans kuruluşları için yatırımlar kategorisi ayrıca önemlidir.
İlk çalışma her kalemi aynı ayrıntıda ölçmek değil, eksiksiz bir kategori taraması yapıp önemli kaynakları belirlemektir. Harcama verisine dayalı tahminler sıcak nokta bulmaya yardım edebilir; karar ve hedef için zamanla miktar, rota, teknoloji ve tedarikçiye özgü veriye geçilir. Eksik veri sıfır kabul edilmez; tahmin, belirsizlik ve iyileştirme planı açıklanır.
Aynı fiziksel emisyon farklı şirketlerin envanterinde farklı kapsamda görünebilir. Elektrik santralinin yakıt emisyonu santral için Kapsam 1, elektriği kullanan fabrika için Kapsam 2'dir. Fabrikanın ürettiği mal, müşterinin satın alınan ürünler Kapsam 3'üne girebilir. Bu, sistem çapında hata değil; her kuruluşun değer zinciri ilişkisini görünür kılan tasarımdır. Şirketler arası toplam alınırken çifte sayım amacı ve sınırı ayrıca yönetilir.
Sürüm notu — 28 Ağustos 2026: GHG Protocol Corporate Standard (2004), Scope 3 Standard (2011) ve Scope 2 Guidance (2015) yürürlükteki hesap omurgasıdır. Kurumsal standart ve Scope 2 için yürüyen revizyon çalışmaları, kesinleşmemiş öneriler mevcut metinlerin yerine konmadan ayrı izlenir.
Yedi adımda kapsamların kullanımı§
Ölç: Organizasyon sınırını kur, kaynakları sınıflandır ve veri izini oluştur. Maruziyeti belirle: ETS, CBAM, müşteri, enerji ve değer zinciri etkilerinin hangi envanter sınırına baktığını ayır. Hedef koy: Hedef kapsamını ve hariç tutmaları açıkla. Seçenekleri değerlendir: Kapsam 1'de proses ve yakıtı, Kapsam 2'de tüketim ve tedariki, Kapsam 3'te ürün ve tedarikçi kaldıraçlarını incele. Finanse et: Proje nakit akışını doğru emisyon kaynağına bağla. Uygula: Veri ve proje sahibini belirle. Kanıtla ve güncelle: Aynı konsolidasyon ve hesap yöntemini koru; değişiklikleri ve baz yıl yeniden hesaplamasını kaydet.
Karar çizimi · Aynı emisyon, üç bakış§
Görsel tarif: Solda elektrik santrali, ortada fabrika, sağda müşteri bulunur. Santral bacasından çıkan aynı emisyonun altında “santral: Kapsam 1”, fabrikanın elektrik bağlantısında “fabrika: Kapsam 2”, satın alınan ürün bağlantısında “müşteri: Kapsam 3” etiketleri yer alır. Ayrı bir fabrika bacası “fabrika: Kapsam 1” diye gösterilir.
Metin alternatifi: Scope, emisyonun fiziksel kaynağından çok raporlayan kuruluşla ilişkisini sınıflar. Aynı santral emisyonu üretici için doğrudan, elektrik müşterisi için enerji kaynaklı dolaylı emisyondur.
Kritik ayrımlar§
| Sık karışan konu | Doğru okuma |
|---|---|
| Kapsam ve önem | Kapsam numarası, emisyonun küçük veya önemsiz olduğunu göstermez |
| Kurumsal envanter ve ETS | Grup/kuruluş sınırı ile düzenlenmiş tesis-faaliyet sınırı farklıdır |
| Kapsam 2 ve “karbonsuz tesis” | Elektrik muhasebesi diğer kapsam ve çevresel etkileri ortadan kaldırmaz |
| Kapsam 3 ve ürün ayak izi | Değer zinciri envanteri ile fonksiyonel birime dayalı ürün hesabı aynı çıktı değildir |
Beş soruluk kontrol§
- Organizasyon ve kontrol yaklaşımı kapsam sınıflamasından önce belirlendi mi?
- Bütün Kapsam 1 kaynakları, proses ve kaçaklar dahil tarandı mı?
- Kapsam 2 yöntemleri, faktörleri ve sözleşmesel araçları açık mı?
- Kapsam 3'ün 15 kategorisi taranıp önemli veri boşlukları planlandı mı?
- ETS, CBAM, ürün ve kurumsal envanter sonuçları birbirine karıştırılmadı mı?
Birincil kaynaklar§
- GHG Protocol Corporate Standard (yeni sekmede açılır)
- GHG Protocol Scope 2 Guidance (yeni sekmede açılır)
- GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard (yeni sekmede açılır)
- GHG Protocol standard development updates (yeni sekmede açılır)
- IFRS S2 Climate-related Disclosures (yeni sekmede açılır)