Scope 3'ün 15 kategorisi: değer zinciri taraması nasıl yapılır?

Kısa cevap§

Scope 3, raporlayan kuruluşun sahip olmadığı veya kontrol etmediği kaynaklarda, faaliyetleriyle bağlantılı diğer dolaylı emisyonları 15 kategori altında düzenler. Yukarı akış kategorileri satın alınan mal ve hizmetler, sermaye malları, yakıt/enerji bağlantılı faaliyetler, taşıma, atık, seyahat, çalışan ulaşımı ve yukarı akış kiralık varlıklardır. Aşağı akış kategorileri taşıma, satılan ürünlerin işlenmesi, kullanımı ve yaşam sonu, aşağı akış kiralık varlıklar, franchise'lar ve yatırımlardır. İlk amaç her kategoriyi kusursuz ölçmek değil, eksiksiz tarayıp önemli kaynak ve veri boşluğunu bulmaktır. Kaçınılan emisyon veya kredi, Scope 3 toplamından düşülmez.

Bu sayfa hangi kararı bitirir?§

Hangi kategorilerin envantere gireceğini, hariç tutmaların gerekçesini, ilk hesap yöntemini ve hangi kategori için birincil veri geliştirme programı açılacağını belirler.

Yedi adımlı sistemdeki yeri§

Tarama 1 · Ölç ile değer zinciri sıcak noktalarını kurar; 2 · Maruziyeti belirle müşteri/tedarikçi ve ürün taleplerini eşler; 4 · Seçenekleri değerlendir tedarik, tasarım ve kullanım kaldıraçlarına; 6 · Uygula sözleşmelere; 7 · Kanıtla veri kalitesi planına bağlanır.

Girdi → yöntem → çıktı§

Girdi: Satın alma ve sermaye kayıtları, yakıt/enerji, lojistik, atık, seyahat, çalışan, satış/ürün, kullanım ömrü, kiralama, franchise ve yatırım verileri.
Yöntem: 15 kategori uygunluk taraması; sınır ve çift sayım kontrolü; emisyon büyüklüğü, etki, risk, paydaş ve veri kalitesiyle önceliklendirme; uygun hesap yaklaşımı seçimi.
Çıktı: Kategori matrisi, tahmini ilk envanter, hariç tutma notu, sıcak noktalar ve yıllara yayılan veri iyileştirme planı.

On beş kategoriyi doğru okumak§

Yukarı akış: (1) satın alınan mal ve hizmetler, (2) sermaye malları, (3) Kapsam 1 veya 2'ye girmeyen yakıt ve enerji bağlantılı faaliyetler, (4) yukarı akış taşıma ve dağıtım, (5) operasyonlarda oluşan atık, (6) iş seyahati, (7) çalışan ulaşımı, (8) yukarı akış kiralanan varlıklar. Aşağı akış: (9) aşağı akış taşıma ve dağıtım, (10) satılan ürünlerin işlenmesi, (11) satılan ürünlerin kullanımı, (12) satılan ürünlerin yaşam sonu, (13) aşağı akış kiralanan varlıklar, (14) franchise'lar, (15) yatırımlar.

Kategori adı, her şirket için otomatik dahil anlamına gelmez; faaliyet ilişkisi ve standardın sınırı test edilir. Aynı emisyonun kurumsal Scope 3 envanteri içinde iki kategoriye yazılmaması gerekir. Buna karşılık aynı fiziksel emisyonun farklı şirketlerin envanterlerinde görünmesi, değer zinciri perspektifinin beklenen sonucu olabilir. Sektör toplamı üretirken amaç ve çift sayım ayrıca yönetilir.

Tarama hesapları kademeli olabilir. Harcama × ekonomik faktör, veri azlığında büyüklük sinyali verir; kur ve fiyat değişiminden etkilenir. Ortalama miktar × faktör, fiziksel akışa yaklaşır. Tedarikçi veya ürün özgü veri, yöntem ve sınırı uyumluysa karar kalitesini artırabilir; “tedarikçiden geldi” diye otomatik doğrulanmış değildir. Kullanım aşamasında satış adedi, ömür, kullanım profili ve enerji senaryosu; yaşam sonunda atık yolu gibi varsayımlar açıkça sürümlenir.

Öncelik yalnız ton değildir; hedef kapsamı, paydaş talebi, risk, değişim etkisi ve veri kalitesi de değerlendirilir. Büyük ama etkilenemeyen kategori izlenirken, daha küçük fakat tasarım veya sözleşmeyle değiştirilebilen kategori programa girebilir. “Veri yok” sıfır demek değildir; tahmin ve iyileştirme yolu gerekir.

Kategori 3 ile Kapsam 2 karıştırılmaz: satın alınan elektriğin üretimi Kapsam 2, yakıt/enerji zincirinin Scope 1–2 dışı bölümleri kategori 3 olabilir. Kategori 15 ayrı finans yöntemleri gerektirir. Arazi kalemlerinde LSR v1.1'in 1 Ocak 2027 etkili oluşu bugünkü dönemden ayrılır; giderimler brüt emisyonla netleştirilmez.

Ürünün müşteride daha düşük emisyon sağlaması kaçınılan emisyon olabilir; kategori 11 envanterinden düşülmez. Kredi alımı da Scope 3 azaltımı değildir. İlerleme, karşılaştırılabilir kategori envanteri ve gerçek değer zinciri müdahaleleriyle izlenir.

TEMSİLİ örnek§

Bir ekipman üreticisi temsili taramada kategori 1'de metalleri, 4'te lojistiği, 11'de kullanım elektriğini, 12'de yaşam sonunu önemli bulsun. İlk yıl fiziksel miktar/faktör ve satış-ömür-kullanım senaryosu kullanıyor; sonra tedarikçi rota verisi ve saha ölçümü istiyor. Yeni modelin kaçınılan emisyonunu ayrı hesaplıyor, kategori 11'den düşmüyor. Sonuç gerçek sektör sırası değildir.

Karar çizimi§

Ne değildir? Sık hatalar§

• Yalnız satın alınan mallar, yalnız tedarikçi anketi veya ürün ayak izi değildir.
• Veri yok diye kategoriyi sıfır yazmak hatadır.
• Harcama tahminini tedarikçi performansı veya doğrulanmış ürün verisi sanmak hatadır.
• Kaçınılan emisyonu kategori 11'den, krediyi toplam Scope 3'ten düşmek hatadır.
• Kurumsal envanter içi çift sayımla şirketler arası örtüşmeyi aynı sorun sanmak hatadır.

Beş maddelik karar kontrolü§

• On beş kategorinin her biri uygulanabilirlik ve gerekçeyle tarandı mı?
• İlk yöntem, veri/faktör sınırı ve belirsizlik kategori bazında açık mı?
• Kurumsal envanter içi mükerrerlik kontrol edildi mi?
• Ton, etki, risk ve veri kalitesi birlikte önceliklendirildi mi?
• Kaçınılan emisyon, giderim ve krediler Scope 3'ten ayrı mı?

Birincil resmî kaynaklar§

• GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard (yeni sekmede açılır) — erişim: 28.08.2026.
• GHG Protocol Scope 3 Calculation Guidance (yeni sekmede açılır) — erişim: 28.08.2026.
• GHG Protocol Land Sector and Removals Standard v1.1 (yeni sekmede açılır) — erişim: 28.08.2026; etkili tarih: 01.01.2027.